Michael Snow’un Wavelength (1967) filminde kamera, yaklaşık kırk beş dakika boyunca bir odanın karşı duvarındaki fotoğrafa doğru yavaşça zoom yapar. Neye yaklaştığımızı ise filmin ilerleyen dakikalarında fark ederiz. Bu sırada odaya mobilyalar taşınır, birkaç kişi girip müzik dinledikten sonra çıkar ve bir adam yere yığılır. Bütün bunlar filmin yalnızca kısa anlarını kaplar. Bu kısa olayların arasında odaya bakmayı sürdürürüz. Kamera yerinden oynamaz, kadraj giderek daralır. 


Bir süre sonra aynı odaya bakmaktan sıkılmaya başlarız. Yeni birinin içeri girmesini, bir olayın gerçekleşmesini bekleriz. Ancak film bu beklentimize pek karşılık vermez. Adam yere yığıldığında bile kamera ona dönmez, başladığı yakınlaşmayı sürdürür. Zaman zaman renkli filtreler görüntüyü kaplar, oda farklı tonlara bürünür ve ses yükselir. Başlangıçta sıradan görünen mekân, uzun süre baktıkça tekinsiz hissettirmeye başlar. Bu tekinsizliği yalnızca odanın görünüşüne ya da orada yaşananlara bağlamak güçtür. Kameranın aynı yönde kalması ve görüntünün yavaş yavaş daralması da bu hissi oluşturur. 


Sinemayı çoğu zaman olaylar üzerinden izlemeye alışığız. Bir hareketin ardından başka bir hareket gelir, kamera dikkatimizi önemli olana yöneltir ve kurgu olaylar arasında ilişkiler kurar. Wavelength’te ise odada yaşananlarla kameranın yaptığı şey birbirinden ayrılır. Bir adamın yere yığılması, alışıldık bir filmde anlatının yönünü değiştirebilecek bir olayken burada yakınlaşmanın yönü değişmez. Filmi izlerken bir süre sonra yalnızca ne olacağını değil, görüntünün nasıl değiştiğini de takip etmeye başlarız. Hiçbir şey olmuyormuş gibi geldiğinde bile filmin süresi işlemeye, kadraj daralmaya devam eder. 


Snow’un kamerası gerçek bir odayı kaydeder ama izlediğimiz şey yalnızca o odanın görüntüsü değildir. Kameranın konumu, yakınlaşmanın hızı ve filmin süresi, mekânla kurduğumuz ilişkiyi değiştirir. Burada deneyim, görüntüye sonradan eklenen bir anlamdan değil, görüntünün nasıl oluşturulduğundan doğar.


Ama sinemada yaratıcı müdahale her zaman aynı yerde gerçekleşmez. Maya Deren’in Meshes of the Afternoon’ında (1943) tekrarlanan hareketler, Hans Richter’in Rhythmus 21’inde (1921) değişen geometrik biçimler ve Stan Brakhage’ın Mothlight’ında (1963) hızla belirip kaybolan kanat parçaları bu soruya farklı yönlerden yaklaşır. Yaratıcı eylem nerede gerçekleşir? Kaydedilen dünyada mı, görüntüler arasında kurulan ilişkilerde mi yoksa görüntünün üretildiği malzemede mi? 


Bu soruya Maya Deren’in 1960 tarihli Cinematography: The Creative Use of Reality yazısından başlayabiliriz. Deren’e göre fotoğrafik araç neredeyse saydamdır. Bir ressam nesnenin biçimini kendi eliyle yeniden oluştururken fotoğrafta nesneden gelen ışık görüntünün oluşmasına doğrudan katılır, sanatçı o noktada dışarıda kalır. Deren buna fotoğrafik sürecin kapalı devresi der. Fotoğrafın gerçekliğe gösterdiği sadakat buradan gelir. Aynı devre, fotoğrafın yaratıcı bir biçim olamayacağı kanısının da nedenidir. Kamera her şeyi büyük bir doğrulukla kaydedebildiği için başka sanatların işlerini yeniden üretmeye de kolayca hizmet eder. 


Deren’e göre fotoğrafik görüntüde tanıma (recognition), gördüğümüz biçimi önceki bilgilerimiz ve deneyimlerimizle ilişkilendirir. Karanlıkta beliren soyut bir biçim, bir insan olduğunu anladığımızda anlam kazanır. Soyut bir kompozisyonda neşe verebilecek parlak kırmızı bir biçim, yara olarak tanındığında bambaşka bir şey anlatır. Deren, fotoğrafik görüntünün tanıdığımız dünyayla kurduğu bu ilişkiyi soyut resmin etkisinden ayırır. 


Deren, yaratıcı müdahalenin farklı aşamalarına dikkat çeker. Bunların ilki çekim öncesinde gerçekleşir: Sinemacı her ayrıntıyı denetlemez, sahnede neyin kendiliğinden kalacağına karar verir. Kumsalda geçen bir sahnede oyuncunun hareketi tasarlanmış olabilir ama dalgaların düzensizliği, rüzgârın saçları savuruşu ve kumun dokusu sahneye kendi gerçekliğini taşır. Deren buna denetimli rastlantı (controlled accident) der. Görüntülerin yeniden düzenlenmesi de bu sürecin parçasıdır. Kameranın verdiği görüntüler yaratıcı sürecin bitmiş ürünleri değil başlangıç malzemesidir. Gerçekte birbirini izlemeyen anlar bir araya getirilebilir, bir hareket uzatılabilir ve farklı mekânlar aynı eylemin parçalarına dönüşebilir. 


Meshes of the Afternoon bu düşünceyle birlikte izlenebilir. Aynı ev, aynı nesneler ve hareketler film boyunca yeniden belirir. Tekrarlar olayları netleştirmez, hangisinin önce olduğundan giderek daha az emin oluruz. Üç kadının masa etrafında bulunduğu sahnede anahtarın bıçağa dönüşmesi, tanıdığımız nesneler arasında alışılmadık bir ilişki kurar. Anahtarın ve bıçağın ne olduğunu biliriz ama biri diğerine dönüştüğünde gündelik işlevleri bize yol göstermez. Zamanı burada kurgu kurar. Kadının merdivende duvarlara tutunarak ilerlediği sahnede etkiyi yalnızca kurguyla açıklayamayız. Kamera açısı ve bedenin hareketi görüntüyü birlikte kurar. Merdivenin nasıl çıkıldığını bildiğimiz için bu hareketi yadırgarız. Tanıma burada nesnelerle birlikte hareket hakkındaki deneyimimizle de çalışır. 


Wavelength ise Deren’in tartışmasına başka bir açıdan yaklaşmamızı sağlar. Snow’un filminde uzak mekânlar tek bir hareket içinde birleştirilmez, aynı odanın giderek daha küçük bir bölümüne bakarız. Filmin çekimleri ve görüntü üzerindeki müdahaleleri de önemlidir fakat deneyimimizi en belirgin biçimde yönlendiren, devam eden yakınlaşmanın hızı ve süresidir. Neye yaklaştığımızı geç anlamamız, kameranın hareketinin yalnızca kadrajı değil, beklentilerimizi de düzenlediğini gösterir. 


Deren, hareketlendirilmiş resim (animated painting) tartışmasında Richter ve Fischinger’in erken çalışmalarını, sinemanın zaman ve hareket olanaklarını araştıran denemeler olarak ele alır. Bunları, resimsel bir kompozisyonda zaten bulunan hareket duygusunu yalnızca zamana yayan örneklerden ayırır. Deren Rhythmus 21’i adıyla anmaz, yine de film bu ayrımı düşünmemize yardımcı olur. Siyah ve beyaz dikdörtgenler büyür, küçülür, birbirinin önüne geçer ve kimi zaman bütün kadrajı kaplar. Filmi durdurduğumuzda soyut bir düzen görürüz fakat o düzenin nasıl oluştuğunu tek karede göremeyiz. Hareket, görüntünün kuruluşuna katılır. Deren’e göre ağır çekimi fark edebilmemizde bir hareketin olağan hızını tanımamızın payı vardır, oysa bir dikdörtgenin ne kadar sürede genişlemesi gerektiğine ilişkin böyle bir bilgimiz yoktur. Rhythmus 21’in ritmini, bildiğimiz bir hareketle karşılaştırmadan, biçimlerin birbirini izleyişinde buluruz. Bu, Deren’in fotoğrafik tanıma açıklamasının sinemanın bütün hareket biçimlerini tek başına açıklamadığını gösterir. Film aynı zamanda Richter’in erken çalışmalarında Deren’in gördüğü olanağı somutlaştırır.


Brakhage’ın Mothlight’ı ise kamerayla çekim yapılmasını bile gerekli görmez. Brakhage güve kanatlarını, yaprakları ve bitki parçalarını şeffaf yapışkan bant katmanları arasında düzenler; bu malzemelerin görüntüleri kontakt baskıyla film şeridine aktarılır. Gösterimde perdede hızla 


birbirini izleyen renkler, dokular ve biçimler belirir. Kanat da yaprak da gerçek dünyadan alınmıştır, ama onları gündelik hayatta gördüğümüz gibi izlemeyiz. Kolajda da hazır parçalar farklı ilişkiler içinde düzenlenir. Fakat kolaja bakmak zaman alsa bile parçalar arasında gözümüzü istediğimiz sırayla gezdirebiliriz. Mothlight’ta görüntülerin geliş sırasını ve gösterim süresini biz belirlemeyiz. Bu yüzden yaratıcı müdahale yalnızca nesnelerin seçilmesinde değil, onların film boyunca birbirini nasıl izleyeceğinde gerçekleşir. 


Brakhage’ın Metaphors on Vision (1963) metnindeki görme anlayışı bu deneyime başka bir boyut katar. Brakhage, nesnelerin adlarını ve perspektif kurallarını henüz öğrenmemiş bir gözün dünyayı nasıl görebileceğini hayal eder. Mothlight’ta bir kanadın ayrıntısını seçmeye çalışırken görüntü çoktan değişmiştir. Nesneleri tanımakla renkleri, dokuları ve ışığın değişimini izlemek arasında gidip geliriz. Deren, fotoğrafik görüntüde tanımanın açtığı yaratıcı olanakları tartışırken Brakhage, tanımanın ötesinde kalan görsel deneyimleri araştırır. Bu karşılaştırma, birinin gerçekliği benimsediği, diğerinin reddettiği anlamına gelmez. Deren’in sözünü ettiği fotoğrafik süreçte nesneden gelen ışık bir görüntü oluşturur, Brakhage ise nesnenin fiziksel parçasını görüntünün üretimine katar. Fark, gerçeklikle kurdukları ilişkinin yöntemindedir. Mothlight,görüntünün kameranın önünde olan bir şeyin kaydı olmak zorunda olmadığını, gerçek dünyadan alınan malzemenin doğrudan filmin maddesine dönüşebileceğini gösterir. 


Bu filmler yaratıcı eylemin tek bir aşamada gerçekleşmediğini gösteriyor. Meshes of the Afternoon’da kurgu, kamera açısı ve bedenin hareketi; Wavelength’te yakınlaşmanın hızı ve süresi; Rhythmus 21’de biçimlerin zamansal düzeni ve Mothlight’ta fiziksel malzeme ile gösterim birbirinden ayrı düşünülemiyor. Yaratıcılık yalnızca dünyadan bir görüntü elde etmekte değil, o görüntünün hangi ilişkiler içinde ve nasıl bir süre boyunca karşımıza çıkacağını belirlemekte de ortaya çıkıyor. Gördüğümüz şey yalnızca gösterilen nesneler ya da olaylar değil, onları görme biçimimizin film tarafından nasıl kurulduğudur.