Sevgi Soysal yaşamakta ısrar ediyor. Aynı Tante Rosa gibi o da “batmak hakkına da, çıkmak hakkına da sahip olmanın zorluğunu” deneyimliyor. Çünkü Sevgi Soysal’ın yaşamakta ısrarı, batıp çıkan Tante Rosaların, daha çocukken Amerikan askeri kurşununa kurban giden Şenellerin, hapishanelerde işkence ve yoklukla sınanan Çiğdemlerin ve eninde sonunda bizzat Sevgi Soysal’ın kaleminde ölümsüzlüğe kavuşmuş daha nicelerinin ona bıraktığı bir miras.
Duygu Dalyanoğlu’nun yazdığı, Aysel Yıldırım’ın yönettiği ve BGST (Boğaziçi Gösteri Sanatları Topluluğu) Tiyatro Ekibi tarafından sahnelenen “Sevgi Soysal Yaşamakta Israr Ediyor” oyunu, bu ısrarcı deneyimin Sevgi Soysal’ın pasifliği reddeden tutkulu gözlemciliğinden nasıl beslendiğini seyirciye son derece başarılı bir biçimde aktarıyor.
Oyun, Soysal’ın meme kanseri tedavisi için gittiği Londra’da, kiralık bir evde kırkıncı yaş gününü karşıladığı son aylarında açılıyor. Eline geçen ve kendi kitaplarından oluşan, kimden olduğu belirsiz bir paket, onu hem kendi geçmişine hem de Cumhuriyet’in yirmi beşinci yılından ellinci yılına uzanan ülke tarihine geri götürüyor. Oyun seyirciyi bu yolculuğa çıkarırken Soysal’ı, kimi gerçek hayatından kalemine uzanan, kimi doğrudan kaleminden doğan karakterlerle çevrili halde, yazmak ve kendini ifade etmek inadında gösteriyor. Bu inadın ise Soysal’dan karakterlere veya karakterlerden Soysal’a sirayet eden tek taraflı bir dinamiği olmadığını, aksine karşılıklı ve hiç bitmeyen bir ilişkinin sonucu olduğunu oyun ilerledikçe daha iyi anlıyoruz. Zira oyun, Soysal’ın karakterleri yaratma ve onları kitaplarında yaşatma sürecini ortaya koyarken, bu karakterlerin ona nasıl dokunduğunu da sahneliyor. Çocuk Şenel’in oyunda çocuk Sevgi’ye “tahta memeli” dedikten sonra bluzunun içine portakal sıkıştırmaya çalıştığı gibi, yetişkin ve meme kanserinden bir memesini kaybetmiş Sevgi’ye de yine portakal uzatıyor sayfaların arasından. Bu, kaybedilen bir şeyin eksikliğini çocukça tamamlamaya çalışmanın ötesine geçiyor; Şenel, Soysal’ın hayatının ve ısrarının hikâyesini tamamlıyor. Tante Rosa ise hâlâ öpücük atıyor Soysal’a, yarattığı diğer karakterler de arkasından ona kayıt cihazını uzatıyor, yazmaya devam edemediğinde susmasın, anlatmaya ısrar etsin diye. Böylece karakterler, Soysal’ın kaleminde tekrar can bulurken, Soysal’ın yaşama ısrarına da güç oluyor.
Oyun, Soysal’ın karakterlere, karakterlerin Soysal’a can verdiği bu süreci bizzat Soysal’ın hayat çizgisinde sahneye taşıyor. Bunu yaparken Soysal’ın hayatından gelenlerle kaleminden doğanlar arasındaki sınırı da bilerek bulanıklaştırıyor; gerçek hayatta bir karşılığı olup olmadığını bilmediğimiz, kitabın sayfalarından çıkıp gelen çocuk Şenel de, Soysal’ın teyzesi de aynı sahnede, aynı ısrarın parçası olarak duruyor. Oyunda Tante Rosa’yı Soysal’ın teyzesi olarak görüyoruz, yalnızca bir roman karakteri olarak değil. Teyzesi Tante Rosa, aynı Tante Rosa romanındaki gibi açıp açıp “Başbaşa” dergisini okuyor, rahibeler tarafından manastırdan atılıyor, dönüp dolaşıp da Soysal’ın roman karakteri oluyor. Ama oyunu izlerken anlıyoruz ki Tante Rosa yalnızca Soysal’ın teyzesi değil. Tante Rosa aynı zamanda, Soysal’ın hayatı boyunca karşılaştığı, yaşamakta ısrar eden tüm kadınların hayat deneyimlerini içinde barındıran ve toplumsal kadınlık deneyimini taşıyan bir figür. Çünkü oyunda, Tante Rosa’yı okurken hissedilen toplumsal kadın deneyiminin Soysal’ın kendi hayatından filizlenen kadın deneyimiyle nasıl bağdaştığını da izliyoruz.
Soysal’ın kızı Funda Soysal, kitap ilk çıktığında Tante Rosa’nın neden “yabancı” bulunup ötekileştirildiğini anlatırken dönemin tepkilerinden birini aktarıyor: “orospuluğa bile özenen Tante Rosa.” Bu cümledeki “bile”, istekler arasında bir hiyerarşi kuruyor ve orospuluğu bu hiyerarşinin en dibine yerleştiriyor. Tante Rosa’nın Soysal’ın kaleminde verdiği cevap ise tam olarak bu hiyerarşiyi reddediyor: “...Önemli olan istektir, hiçbir istek diğerinden soylu değildir, değildir.” Rosa için mesele neyin istendiği değil, istemenin kendisi. O halde “orospu” damgası da belirli bir davranışı değil, kadının istemesini, tutkusunu ve bu tutkuda ısrar etmesini hedef alıyor; kelimenin arkasında yatan şey, ayıplanan o tutkunun ve inadın bizzat kendisi. Oyun bu okumayı Soysal’ın hapishane günlerinde somutlaştırıyor. Pavyonda çalışan koğuş arkadaşına “Bu koğuş görevlisine göre hepimiz orospuyuz” diyor. Görevlinin gözünde siyasi tutuklu kadın ile pavyonda çalışan kadın arasında fark yok; ikisi de aynı kelimeyle damgalanıyor. Çünkü ataerkil hiyerarşinin tepesinden bakan göz için inadı olan, istemekte ve yaşamakta ısrar eden her kadın, o hiyerarşide bir kadına atfedilebilecek en düşük sıfata, “orospu” sıfatına layıktır. Kadının ne istediği veya ne yaptığı bu göz için önemsizdir. Ayıplanan, kadının istemekte ısrar etmesinin kendisidir. Soysal bu damgadan kaçıp kendini ayrı tutmaya çalışmıyor, onu sahiplenip kadınlar arasında bir dayanışmanın adına çeviriyor. Rosa’nın “hiçbir istek diğerinden soylu değildir” cümlesi burada Soysal’ın kendi ağzından bir duruşa dönüşüyor.
Sevgi Soysal’ın hapishanede geçirdiği zamanın sahneye taşınması da karakterler ile Soysal arasındaki inat paylaşımının Soysal’ın kendi hayat yolunda kurduğu ilişkilerden, tanık olduğu hadiselerden, kayıplardan ve kazanımlardan türediğini ortaya koyuyor. Sevgi Soysal’ın yolu 1970’ler Türkiye’sinin yaşatılmama riskine rağmen hâlâ yaşamakta ısrarcı nesliyle hapishanede kesişiyor. Soysal’ın ilk tutukluluk döneminde Behice Boran, partisi kapatılmasın diye yaşamakta ısrar ediyor, çaysız, radyolarına pil bile verilmeden ve soğukta bırakılan koğuş arkadaşları mücadeleye devam etmek için yaşamakta ısrar ediyor, Sevgi Soysal ise o şartlarda bile günde iki kere spor yaparak ve hatta arkadaşlarını da yüreklendirerek yaşamakta, canlı kalmakta ısrar ediyor, çünkü canlı olmak, nefes almak tüm ötekileştirmeye rağmen başkaldırıp daha adaletli bir gelecek kurmak için ilk koşul. Sevgi Soysal’ın içten gelen inadı hapishane günlerinde başkalarının inadıyla birleşiyor ve bu durum kalemine can oluyor. Sevgi Soysal yaşadığı sürece yazıyor, yazdığı sürece başkaldırıyor, başkaldırdığı sürece ise inadı adaletsizliğe karşı umut olduğundan düzene karşı pasif bir gözlemci değil, aktif bir eylemci olarak tehdit oluşturuyor. Bu yüzden hapishane günleri çabuk bitmiyor, fakat o günler inadına inat katıyor, ısrarını kalemine taşıyor.
Oyun, Sevgi Soysal’ın “Yenişehir’de Bir Öğle Vakti” kitabında 1970’ler Türkiye’sinin kurulu düzenini, bürokratik yapısını ve burjuva ahlakını “özsuyunu tüketmiş, çürük kökleri üstüne devrilmek üzere olan bir kavak ağacı” olarak resmetmesini de sahneliyor. Oyun aracılığıyla Sevgi Soysal’ın bu ifadeye varan hayat deneyiminin ve maruziyetinin ne olduğunu açıkça görüyoruz. İkinci tutukluluk döneminde, kalemine can olan kadınlarla geçirdiği günlerde, zar zor çalışan radyolarından Mahirlerin ve nicelerinin ölümüne sebep olan Kızıldere Katliamı’na da birlikte tanıklık ediyorlar. Sevgi Soysal, “Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu” kitabında öyküsünü anlattığı Nazan Alp ile de burada tanışıyor ve Kızıldere Katliamı haberinin ardından onu sonunda ölüme sürükleyecek çöküşüne şahit oluyor. Oyunda Nazan Alp’i, Mahirlere çilekli pasta götürürken yakalanıp işkenceye maruz bırakılan Çiğdem karakterinde görüyoruz. Türlü işkencenin ardından bu zulme dayanamayıp itiraflarda bulunan Çiğdem, hem yaşadığı fiziksel ve psikolojik zarar hem de hissettiği suçluluktan dolayı koğuştaki yatağından çıkamaz hale gelir. Sevgi Soysal ve diğer koğuş arkadaşlarının Çiğdem’i yaşatmak için ısrarına da burada şahit oluyoruz. Sahnede peynir alacak parası olmayan, ihtiyaçları dahilinde yazdıkları dilekçelere dönüş alamayan koğuştaki kadınlar, Çiğdem için çok kısıtlı alışveriş listelerine çilek reçeli ekliyorlar. Çünkü insanın adaletsiz düzene karşı yaşamakta ısrar etmesi, tüm imkânsızlıklar içinde çilek reçeli yemek istemekteki inadından o kadar da bağımsız değil. İnsan yaşamak ister, çilek reçeli yemek ister. Aynı zamanda yaşatmak da ister, dolayısıyla çilek reçeli de yedirmek ister. Bundandır ki Sevgi Soysal ve koğuş arkadaşları Çiğdem’e çilek reçeli isterler ve bundandır ki Sevgi Soysal ve koğuş arkadaşları mücadeleye her şeye rağmen devam ederler. Mahirleri kaybettikleri haberinden sonra Çiğdem’i hayata döndüremezler. Çiğdem kendi canına kıyar, gerçekte Nazan Alp’in de yaptığı gibi. Ama yaşama ısrarları, mücadeleleri, Sevgi Soysal gibi gözlerini kapamayıp kulaklarını tıkamayanların kalemlerine miras kalır. Oyundan da anlayacağımız üzere, Sevgi Soysal da böylece yaşamakta ısrar etmeye devam eder, çünkü yaşamakta ısrar edenlerle hep aynı yolda yan yanadır.
Bu ısrar yalnızca oyunun anlattıklarının ötesinde, kendini anlatış biçiminde de görülüyor. Sevgi Soysal’ın yaşadığı yılların Türkiye’sine ait gazete manşetlerinin de yer aldığı video yerleştirmesi, seyirciyi bir anda o yılların siyasi iklimine götürüyor. Karakterler ve sahne bu gösterimler sırasında hızla değişiyor, oyuncular kostümlerini bu aralarda değiştiriyor. Böylece oyun kendine doğal bir es veriyor, ama bu es bir kopuş değil. Seyirci oyuncuları beklerken gereksiz bir sahneyle oyalanmıyor, oyundan hiçbir şekilde koparılmıyor; aksine her manşetle oyunun geçtiği döneme biraz daha çekiliyor. Oyun nefes alırken bile susmuyor, tıpkı yazamadığı anlarda bile anlatmaya devam etsin diye kendisine kayıt cihazı uzatılan Soysal gibi. Manşetler aynı zamanda Soysal’ın hikâyesinin ülkenin tarihinden ayrı düşünülemeyeceğini de hatırlatıyor. Londra’daki evde eline geçen kitap paketi Soysal’ı nasıl hem kendi geçmişine hem de ülke tarihine götürüyorsa, sahneye yansıyan manşetler de seyirciyi Soysal’ın hayatıyla birlikte o tarihin içine götürüyor. Dekorun değişimi de aynı sürekliliği taşıyor. Londra’daki evden çocukluğa, çocukluktan koğuşa geçiş, oyuncuların adeta dans eder gibi dekorların yerini değiştirmesiyle gerçekleşiyor ve bu geçişler oyuna sanatsal ve estetik açıdan ciddi bir değer katıyor. Ama bu güzelliğin ötesinde, mekânların birbirine böyle akışı Soysal’ın hayatının da birbirinden kopuk duraklardan oluşmadığını gösteriyor; hasta yatağı da, çocukluk da, koğuş da aynı ısrarın farklı anları. Sahneyi kuran ellerin, Soysal’ın etrafında dolaşan karakterlere can veren ellerle aynı olması da bu geçişlere ayrı bir anlam katıyor: Soysal’ın dünyasını sahnede kuranlar yine onun karakterleri. Böylece Soysal ile karakterleri arasındaki o karşılıklı ve hiç bitmeyen ilişki, sahnenin bir köşesinden diğerine taşınan her dekor parçasında bir kez daha görünür oluyor.
Bu ilişkiyi sahnede canlı ve inandırıcı kılan ise oyunculuklar. Sevgi Soysal’ı canlandıran Zeynep Okan, Londra’daki hasta yatağında yatan Soysal’la koğuşta günde iki kere spor yapan Soysal’ı aynı inatta buluşturuyor; Soysal’ın etrafındaki onca karakteri aralarında bölüşen, sahneyi Okan’la paylaşan kadronun geri kalanı ise bir karakterden ötekine geçerken seyirciyi bir an bile oyunun dışına düşürmüyor. Böylece karakterler, hastalığın en ağır günlerinde Soysal’ın başucundan ayrılmayan, onun yarasını saran ama aynı zamanda onunla birlikte direnen bir kadınlar topluluğuna dönüşüyor ve Soysal’ın ısrarı, sahnedeki beş kadının ortak ısrarı haline geliyor.
BGST tiyatro ekibinin üstün başarı ve yetenekle sahneye taşıdığı bu oyun, Sevgi Soysal’ı yalnızca bir yazar olarak değil, Türkiye tarihinin en sancılı yıllarını kendi bedeninde, kendi koğuşunda, kendi sofrasında yaşamış bir tanık olarak anlatıyor. Soysal bu tarihe dışarıdan bakan biri değil. 12 Mart’ın ardından doldurulan koğuşlara da, Behice Boran’ın partisi kapatılmasın diye verdiği mücadeleye de, radyodan gelen Kızıldere haberine de, Çiğdem’i kendi canına kıymaya sürükleyen çöküşe de çok yakından şahit oluyor. Kimine bizzat şahit oluyor, kimini de şahit olduklarından yola çıkarak kaleminde var ediyor; teyzesinin manastırdan atılışı da, daha çocukken Amerikan askerinin kurşunuyla ölen Şenel de hayatıyla kalemi arasındaki bu geçirgen sınırda duruyor. Ama oyunun bize asıl gösterdiği, bu şahitliğin Soysal’da hiçbir zaman sessiz bir gözlemcilikten ibaret olmadığı. Soysal gözlerini kapamıyor, kulaklarını tıkamıyor, gördüklerini unutmaya da razı olmuyor. İçinden gelen o inat, o ısrar onu gördüklerini kalemine taşımaya zorluyor ve kalem Soysal’ın elinde bir kayıt aracı olmaktan çıkıp bir başkaldırı aracına dönüşüyor. Tante Rosa’nın tutkusunu yazmak kadını ötekileştiren ahlaka karşı çıkmak oluyor, Çiğdem’in hikâyesini yazmak işkenceyi ve zulmü unutturmamak oluyor, düzeni çürük kökleri üstüne devrilmek üzere olan bir kavak ağacı olarak resmetmek ise o düzenin devrilebileceğine inanmak oluyor. Böylece Sevgi Soysal pasif bir gözlemciden aktif bir eylemciye geçiyor, çünkü onun yazması bizzat eylemin kendisi.
Oyunun başarısı da bu geçişi bir anlatı olarak değil, bir yaşam olarak sahneye taşımasında. Hasta yatağındaki Sevgi Soysal’ın etrafında dolaşan karakterler, ona uzatılan portakal, atılan öpücük, uzatılan kayıt cihazı, hepsi bu geçişin izleri. Soysal tanık oldukça yazıyor, yazdıkça yeni karakterler yaratıyor ve onları yaşıyor, karakterler yaşadıkça da Soysal yaşamakta ısrar ediyor. Meme kanseri bedenini tüketse de bu karşılıklı ve hiç bitmeyen ilişki tükenmiyor, çünkü Soysal’ın kalemine miras kalan ısrar artık yalnızca onun değil; batıp çıkan Tante Rosaların, kurşuna kurban giden Şenellerin, çilek reçeli seven Çiğdemlerin, Denizlerin, Mahirlerin ve koğuşta günde iki kere spor yaparak canlı kalmakta direnen tüm kadınların ısrarı. Bu ısrarın sahnelenmesi, Sevgi Soysal’ın pasiflikten çok uzak şahitliğini seyirciye aktarırken seyirciyi de mücadeleye şahit ediyor. Sevgi Soysal anlatıldıkça, sahnelendikçe, okundukça bu ısrarı ve inadı her zaman devralacak birilerinin olduğu umudu baki. Sevgi Soysal yaşamakta ısrar ediyor, onun bu ısrarına şahitlik de inadı, mücadeleyi ve aynı ısrarın ateşini körüklüyor.
Oyunun dramaturgisi kolektif olarak hazırlanmış; sahnede Banu Açıkdeniz, Burcu İsra Kanbakoğlu, Duygu Dalyanoğlu, Nihal Albayrak ve Zeynep Okan rol alıyor. Koreografi Banu Açıkdeniz’e, dekor tasarımı Ali Dur’a, müzik ve ses tasarımı Beril Sarıaltun’a, ışık tasarımı İlker Ergün’e ait. Oyun 22 Kasım 2026’da Kozyatağı Kültür Merkezi’nde tekrar izleyiciyle buluşacak.

